İş sağlığı ve güvenliği uygulamalarında en çok karşılaşılan yanlış inanışlardan biri, tüm çalışanlara aynı tetkik paketinin uygulanabileceğidir. Oysa mevzuat standart bir liste dayatmaz; hangi incelemenin isteneceğini işyerinin tehlike sınıfı, NACE kodu, çalışanın yapacağı görev ve maruz kalacağı etkenler belirler. Kararı veren de işyeri hekimidir. Bu yazıda tehlike sınıflarının nasıl belirlendiğini, her sınıfta hangi tetkiklerin öne çıktığını ve muayene periyotlarının nasıl hesaplandığını ayrıntılı biçimde ele alıyoruz.
İşyerlerinin tehlike sınıfı, İş Sağlığı ve Güvenliğine İlişkin İşyeri Tehlike Sınıfları Tebliği ile NACE Rev.2 faaliyet kodları üzerinden belirlenir. Sınıflandırma üç kademelidir: az tehlikeli, tehlikeli ve çok tehlikeli. İşverenin kendi beyanı değil, SGK tescil kaydındaki faaliyet kodu esastır.
Burada dikkat edilmesi gereken bir incelik var. Tehlike sınıfı işyerinin tamamına aittir; ancak muayene kapsamı kişinin fiilen yaptığı işe göre belirlenir. Çok tehlikeli sınıfta yer alan bir inşaat firmasının merkez ofisinde çalışan muhasebe personeli ile şantiyede kalıp işçisi olarak çalışan personel aynı tehlike sınıfına tabidir, fakat ikisine aynı tetkikler istenmez. Periyodik muayene sıklığı işyerinin sınıfına göre, tetkik içeriği ise görevin maruziyet profiline göre kurulur.
Ofis, büro, mağaza, danışmanlık ve benzeri işkollarında ağır fiziksel maruziyet genellikle bulunmaz. Buna karşılık ekranlı araçlarla uzun süreli çalışma, oturarak çalışmaya bağlı kas-iskelet sorunları ve göz yorgunluğu öne çıkar. Bu sınıfta tipik kapsam şöyledir:
Hekim kararıyla sıklıkla eklenen tetkikler ise hemogram, açlık kan şekeri, karaciğer fonksiyon testleri, tam idrar tahlili ve kırk yaş üzeri çalışanlarda EKG’dir. Bu eklemeler zorunlu olmasa da, hem çalışanın kendi sağlığı hem de ileride ortaya çıkabilecek tartışmalarda başlangıç kaydı oluşturması açısından değerlidir. Az tehlikeli sınıfta periyodik muayene aralığı en geç beş yıldır.
İmalat, lojistik, gıda üretimi, tekstil ve kimya gibi işkollarında tablo değişir. Gürültü, toz, kimyasal buhar, tekrarlayan hareket ve vardiyalı çalışma gibi etkenler devreye girdiğinde muayene yalnızca genel değerlendirme olmaktan çıkar. Bu sınıfta standart hale gelen tetkikler şunlardır:
Akciğer grafisi ile solunum fonksiyon testinin birbirinin yerine geçmediğini vurgulamak gerekir. Grafi yapısal değişiklikleri gösterir; solunum fonksiyon testi ise kişinin ne kadar hava alıp ne hızla verebildiğini ölçer. Erken dönem obstrüktif değişiklikler grafide görünmezken solunum testinde yakalanabilir. İkisi birlikte istendiğinde anlamlı bir başlangıç profili oluşur.
Odyometri ise hukuki açıdan özellikle kritiktir. Gürültüye bağlı işitme kaybı iddialarında belirleyici soru, kaybın işe başlamadan önce mi yoksa sonra mı oluştuğudur. İşe giriş sırasında yapılmış bir odyometri kaydı yoksa bu sorunun yanıtı verilemez ve belirsizlik genellikle işveren aleyhine yorumlanır. Çalışanların gürültü ile ilgili risklerden korunmasına dair düzenlemeler, maruziyet belirli eşiklerin üzerine çıktığında işitme testini zaten zorunlu kılar.
Tehlikeli sınıfta periyodik muayene aralığı en geç üç yıldır. Ancak maruziyet yoğunsa hekim daha kısa aralık belirleyebilir; mevzuattaki süreler azami sınırdır, hedef değil.
Maden, inşaat, metal işleme, tersane, enerji ve benzeri sektörlerde hem maruziyet çeşitliliği hem de kaza şiddeti yüksektir. Bu sınıfta muayene kapsamı belirgin biçimde genişler:
ILO okuması, tozla mücadele kapsamındaki işlerde akciğer grafisinin uluslararası kabul görmüş bir sınıflandırma sistemine göre, bu konuda sertifikalı hekimler tarafından değerlendirilmesidir. Standart bir radyoloji raporu ile ILO okuması aynı şey değildir; pnömokonyoz riski bulunan işlerde okuma yapılmamışsa grafi çekilmiş olması tek başına yeterli sayılmaz.
Çok tehlikeli sınıfta periyodik muayene yılda en az bir kez tekrarlanır. Ağır ve tehlikeli işler kapsamındaki bazı faaliyetlerde ve özel maruziyet durumlarında ise takip sıklığı daha da artabilir.
Bazı görevler, tehlike sınıfından bağımsız olarak ayrı bir uygunluk değerlendirmesi gerektirir. Bunlar genel muayenenin içine gömülmez; ayrı ayrı sorgulanır ve çoğu zaman ayrı belge olarak düzenlenir.
Baş dönmesi öyküsü, denge bozuklukları, kontrolsüz epilepsi, ileri düzey görme kaybı ve bazı kalp ritim bozuklukları yüksekte çalışma açısından kısıtlayıcı olabilir. Değerlendirmede EKG, görme keskinliği ve vestibüler sorgulama öne çıkar.
Forklift, vinç, ekskavatör gibi ekipmanların kullanımında dikkat sürekliliği, tepki hızı ve karar verme becerisi ölçülür. Psikoteknik değerlendirme bu noktada devreye girer. Renk görme ve gece görüşü de değerlendirme kapsamındadır.
Tank, silo, kanal ve benzeri alanlarda solunum yedeği kritik önemdedir. Solunum fonksiyon testi ve kalp-damar değerlendirmesi öncelikli hale gelir; klostrofobi öyküsü ayrıca sorgulanır.
Bu işkolunda bulaşıcı hastalık taşıyıcılığının belirlenmesine yönelik taramalar ve hijyen eğitimi belgesi ayrıca aranır. Genel muayene bu yükümlülüğün yerine geçmez.
Kurşun, kadmiyum, cıva gibi maddelerle ya da organik çözücülerle çalışılacaksa, vücuttaki başlangıç düzeylerinin ölçülmesi gerekir. Karaciğer ve böbrek fonksiyonları da bu gruplarda düzenli olarak izlenir.
Azami periyotları hatırlayalım: az tehlikeli sınıfta beş yıl, tehlikeli sınıfta üç yıl, çok tehlikeli sınıfta bir yıl. Gece postalarında çalışanlarda ise tehlike sınıfından bağımsız olarak en geç iki yıllık bir yenileme yükümlülüğü bulunur. Bunlara ek olarak iş değişikliği, uzun süreli hastalık sonrası dönüş ve iş kazası sonrası dönüş, takvimden bağımsız olarak yeni bir değerlendirme gerektirir.
Otuz kişilik bir işletmede bu takvimi bir tabloda takip etmek mümkündür. Üç yüz kişilik, personel sirkülasyonu yüksek bir işletmede ise elle takip kaçınılmaz olarak bozulur. Bu nedenle personel bazında rapor durumunu, geçmiş tetkikleri ve yaklaşan yenileme tarihlerini uyarı verecek şekilde tutan dijital bir sistem kullanmak gerekir. Denetim anında aranan belgeye dakikalar içinde ulaşabilmek, dosyanın kendisi kadar önemlidir.
İyi bir sağlık gözetimi süreci üç özelliğe sahiptir: tetkikler işin gerçek riskleriyle örtüşür, sonuçlar hekim tarafından iş bağlamında yorumlanır ve tüm kayıtlar erişilebilir biçimde arşivlenir. Bu üçünü birden sağlamak, muayeneyi bir yerde, tetkiki başka yerde yaptıran dağınık bir yapıda oldukça zordur.
Süreci tek elden yürütmek isteyen işletmeler için Satem OSGB, işe giriş sağlık raporu hizmetini işyeri hekimi muayenesinden Ek-2 formunun e-imzalı teslimine kadar bütünleşik biçimde sunuyor. Tetkiklerin kendi laboratuvarında çalışılması sonuç süresini kısaltırken, ILO pnömokonyoz okuyucusu ile odyometri ve solunum fonksiyon testi sertifikalı hekim kadrosu, özel maruziyet gerektiren değerlendirmelerin de aynı çatı altında tamamlanmasını sağlıyor. Kalabalık ekipler için gezici İSG araçlarıyla işyerinde muayene imkânı sunuluyor.
Tetkik listesi bir şablon değil, risk değerlendirmesinin sağlık tarafındaki karşılığıdır. Gereksiz tetkik hem bütçeyi hem çalışanın zamanını israf eder; eksik tetkik ise yıllar sonra kapatılması imkânsız bir boşluk bırakır. Doğru denge, işi tanıyan bir hekimin işyerinin gerçek maruziyet profiline göre kurduğu pakette bulunur. Periyodik takvim de bu paketin tamamlayıcısıdır: bir kez alınan rapor, geçen zamanla birlikte anlamını yitirir.
